Eaa te tumu e kake nei te moni o te inu titara, e ka akapeea toou ngutuare i te akapapa’anga

Energy Response Technical Working Group | Tama Akatereau TWG Joaquin Vespignani

8 Okotopa 2026 (CKT)

Kia orana. E manganui ia kotou e kite nei i te kake anga moni o te inu titara. Te akamarama nei tēia atikara i te au mea e tupu nei i te pae moana i tai, te au mea e tupu nei ki te inu titara, e te tai au ravenga māmā ua tē ka rauka i te ngutuare tangata e te au pitiniti i te rave i teia tuatau.

Te tuatua poto: te tae mai nei rai te inu titara ki te Kūki Airani nei mei tei akanooia. Kare e anoanoia kia akaputu ma’ata tatou I te inu titara. Inara, te teitei ua atu nei te oko i te inu titara i teia nei ao e ka vai teitei ua atu rai te reira e tae uaatu ki te mataiti 2027, no reira kia tau rai kia akapapa e kia akanoo meitaki i te taangaanga i te inu titara.

Eaʼa te tupu nei i te pae tai?

Kare te ao nei i ngere i te inu-mata (crude oil). Te ngere nei rai te au ngāi tamā inu-mata (refineries) kia rauka i te taui ei inu tītara, pēnitini, e te inu pairere (jet fuel). Kia tau ki ta te International Energy Agency i akamarama mai, kua topa atu mei te 4.2 mirioni paero inu e maani ia nei i te au ra ravarai me aka’aite ia atu ki te marama Aukute i teia mataiti i topa.

E manganui te au tumu i tupu ei teia. Ko te tamaki e tupu nei kia Irāna kua riro i te takino i te ‘Aua o Hormuz (Strait of Hormuz), ko teia te ara maata no te au pai i te tere atu ki vao i te Gulf. Ko te au ngāi tamā inu-mata i Rūtia kua takinokinoia, e kua akaiti mai a Rūtia e Tinito i te maata o te inu titara ta rāua ka oko atu ki vao. Ko te au ngāi tamā inu-mata i tetai au enua mei a Marike, te vatata nei te kotinga e kare e rauka i te akakī ua atu.

I mua ake i teia takinokino anga, kua rauka i te Gulf e te Rutia i te apaia atu i te titara ki te pae enua o teia nei ao. I te mea kua tupu teia kino kia raua tokorua i te taime okotai, kare e rava i reira te titara no tetai uaatu.

Mei teaa te maata o te moni oko inu?

Kua tae roa te oko ite inu ki te 105 tara Marike i te paero mei te openga o Tepetema, vaitata ki te 50 patene teitei me akaaite ia atu ki te mataiti i topa. Te kake viviki ua’atu nei te moni no te inu.

Inu	Taui’anga moni i te mataiti	Eaa te tumu?
Inu mata	runga atu i te 50 patene	Te tamaki i te Middle East e Hormuz
Titara	runga atu ite 100 patene	Te takinokinoanga i te ngāi tamā inu-mata, te arai’anga i te tuku atu ki te au enua ke
Inu Pairere	runga atu i te 90 patene	Ka akatano’ia te reira mei te titara
Penitini	te kake marie ua nei	Kare e riro ana i te au taui’anga

Te kite katoa nei to tatou au tangata tupu i teia manamanata. Ko te maata’anga o te au enua Patifika, mei ia tatou te Kuki Airani, te oko mai nei i te inu mei Singapore mai, na roto ia Viti. Kua akakake ia te oko inu titara mei Viti e Samoa mai i te ra 1 o Tepetema, e te manako’ia nei e ka vai ua atu teia akakake’anga i roto i te enua Patipika i te marama o Okotopa.

Eaa te tumu puapinga maata te inu tītara i konei?

Te irinaki nei to tatou basileia ki te inu tītara. Ko inu titara, ko te mea maata teia no te ta’angaanga i te Mana Uira o Rarotonga e te Pa Enua - no te au pereo, te poti tautai, te pai ki te Pa Enua e pera katoa no te au angaanga e turu nei i te oraanga o to tatou iti tangata. Me kake te oko no te inu titara ka kake katoa te tutaki no te uira, ka kake katoa te oko e te apaianga mai i te au apinga no va’o mai i te basileia.

E puapinga katoa te inu pairere.  Kua maata atu te moni o te inu pairere i teianei, runga atu i te 90 patene mei te mataiti i topa ake nei, e penei ka tuku atu te au kamupani rereanga pairere i tetai tuanga o teia moni maata ki runga i te tutaki patete. Ka riro teia ei akatupu i te taui’anga i te numero o te au manuiri e tae mai nei ki to tatou basileia, ta tatou i kite kua tae roa ki te 21,728 tangata i te marama o Tiurai. 

Eaa te roa o teia tu?

Noatu e ka maru mai te tamaki i teia tuatau, ka pou rai tetai tuatau i te akaou anga i te au ngāi tamā inu-mata tei kino. Te manako nei te aronga akarakara i te au taui’anga o te ao nei e, ka ngere ua rai te inu titara e tae rava atu ki te mataiti 2027.

Penei ka topa te moni me akatuera akaou ia te Strait of Hormuz, me kore me akatika a Rutia e Ukraine e ka akamutu raua i te tamaki atu i te au ngāi tamā inu-mata.  Te raveia nei rai raua i te uriuri’ manako no runga i teia, kareka ra kare e tika e rauka mai anga.

Eaa ta te Kavamani e rave nei?

• Te akara matatio anga i te turanga o te au apinga. Te akara matatio nei te Energy Response Technical Working Group i te turanga o te au vairanga inu ki te Pa Enua e pera a Rarotonga nei i te au epetoma katoatoa. E tuatau “Tapapa” (Prepare) teia, ko te aite anga, te akara matatio nei te au apinga inu, kia kore tatou e ngere.

• Cook’s Buses. Te aere nei rai te bus kare e tutaki (free bus) i Rarotonga nei, e kua tutaki ia atu nga marama e rua no te turu atu i teia angaanga.

• Te tauturu i te au ngutuare tangata. Kua tae atu te moni tauturu ki te ngutuare tangata (Temporary Household Support Payment) ki te aronga tei tau no te reira i te marama o Tepetema.

Eaa taau ka rauka i te rave?

• Oko i te inu mei tei matau’ia. Auraka e akaputuputu i te inu maata atu i taau e anoano ra. Me oko te tangata i te inu maata atu i ta ratou e anoano ra, ka takino atu te reira i te turanga o te inu no te katoatoa e no te Pa Enua.

• Aere na runga i te Bus. Kare e tutaki te au tangata e noo ana i Rarotonga no te aere na runga i te Cook’s Buses. Me akaruke koe i toou pereo ki te kainga i tetai au rā i te epetoma, ka akaiti mai te reira i taau moni ka pou no te inu titara/penitini.

• Akanoonoo i toou au aere’anga. Akaputuputu i taau au angaanga ka rave kia aere kapiti e tai taime. Tamate i te matini i te tuatau kare koe e taangaanga ana.

• Akaiti i te taangaanga i te uira i te avatea e te aiai. Akanoo i te pi taanuanu (air conditioning) ki te 24–25°C, tamate i te au mea uira, e ta’anganga i te matini pua kakau e te vai vera i te au tuatau kare te taangaanga uira e teitei ana. Me iti mai te anoano no te uira, ka iti mai te titara e tutungi’ia ana.

• Au pitiniti: akara akaou i taau moni e pou ra. Me te irinaki maata nei taau pitiniti ki runga I te inu titara, no te pereo, poti, me kore generators, kia tau kia akanoo koe i tetai parani penei e ka teitei ua atu rai te moni o te inu i te mataiti e tu mai nei.

• Pa Enua: parani no te tuatau ki mua. Akanoo i te porokaramu no te tuatau tau i te oko vave i te inu, e angaanga kapiti atu ki toou Kavamani Enua no te akanoonoo anga i te au mea ka anoanoia i runga i te enua.

Kia vai mārama ua i teia e tupu nei

Ka tukuna ia atu te au akakite’anga no runga i te vairanga inu ki runga i te roro uira a te Ministry of Finance and Economic Management i te au Monite i te popongi, i raro ake i te “C.I Energy Update”. E mea meitaki kia irinaki tatou ki te au akakite’anga mana, auraka ki te au tuatua kare i akapapu’ia i runga i te Mata Puka.

Te kino nei te turanga i te au enua i vao mai i te pae moana, inara te akono meitaki nei tatou i ta tatou vairanga anga inu. Ko te au tauianga rikiriki i roto i ta tatou e rave nei i te taangaanga anga i te uira (power), titara e te vai atura, me kapitiia tatou katoatoa ka riro teia tauianga ei mea maata.

Meitaki ma’ata.

Economic Planning Division.

Numero Tereponi: 682 29511